Y Bardd Beret-iedig

1

Rhagfyr 27, 2013 gan leusafflur

A welsoch chi erioed Mexican Wave yn rownd derfynol Talwrn y Beirdd? Naddo debyg iawn. Yn anffodus ymddengys fel fod ganddo ni Gymry sbel fach eto i fynd nes dal i fyny â chystadleuaeth farddoniaeth Bertsolari Gwlad y Basg. Dyma’r olygfa yn y stadiwm lle cynhaliwyd eu ffeinal ar y 15fed o Ragfyr eleni:

Diffiniadau:

Bertsolaritza : Y gelfyddyd o ganu cerddi Basgeg byrfyfyr, sydd â mesurau odli penodol caeth iddynt, ac a caiff eu canu i felodiau amrywiol, yn ddigyfeiliant.

Bertsolari : Y bardd sy’n cyfansoddi’r gerdd ac yn ei pherfformio, yn aml mewn deuawd gyda bertsolari arall. Yn draddodiadol, dynion oedd y bertsolaris. Ond yn ddiweddar mae menywod yn ymarfer y grefft hefyd, ac enillwyd pencampwriaeth 2008 gan fenyw: Maialen Lujanbio, a ddaeth hefyd yn ail ym mhencampwriaeth 2013.

Bertso: Y gerdd a gaiff ei chyfansoddi ar y pryd, a gaiff eu canu i felodiau amrywiol, traddodiadol.

Gwlad y Basg (Euskal Herria): Gwlad sydd â thir yn rhan o Sbaen a Ffrainc, ac sy’n gartref i bobl sy’n siarad yr iaith Fasgeg. Dinas fwya’ gwlad y Basg yw Bilbao.

Yr Iaith Fasgeg (Euskara): Iaith pobl wlad y Basg. Caiff ei siarad gan 27% o bobl Wlad y Basg (714,136 allan o 2,648,998). Ystyrir y Fasgeg yn un o ieithoedd hynaf Ewrop, ac nid  oes cyswllt wedi ei ddarganfod rhyngddi â’r un iaith arall. Dioddefodd yr iaith reolau llym yn ystod rheolaeth Franco dros Sbaen, ond mae hi bellach yn ffynnu.

Dyma ni ymysg y pymtheg mil o bobl sydd wedi ymgynnull mewn stadiwm yn Barakaldo, Gwlad y Basg i wylio’r wyth bardd yn cystadlu. Oll yn digwydd drwy gyfrwng yr iaith Fasgeg. Caiff y gystadleuaeth ei darlledu hefyd ar sianel deledu Fasgeg i gynulleidfa o filoedd.

Cymry ym Mhencampwriaeth Bertsolaritza

Cymry ym Mhencampwriaeth Bertsolaritza

Gadewch i ni gymharu:

Gwlad y Basg
Poblogaeth: 3 miliwn
Nifer sy’n siarad yr Iaith Fasgeg: 720,000
Canran o’r boblogaeth sy’n siarad yr Iaith Fasgeg: 24%
Nifer y gynulleidfa ym Mhencampwriaeth Bertsolaritza 2013: 15,000
Canran o siaradwyr Basgeg sydd yn y Stadiwm yn 2013: tua 2%

Cymru
Poblogaeth: 3 miliwn
Nifer sy’n siarad Cymraeg yng Nghymru: 560,000
Canran o’r boblogaeth sy’n siarad Cymraeg: 19%
Nifer y gynulleidfa yn Stomp Steddfod Sir Ddinbych: 90
Canran o siaradwyr Cymraeg oedd yn y Stomp: 0.02%

Mae’r beirdd yn dod i’r llwyfan i gymeradwyaeth tebyg i’r hyn gaiff tîm rygbi neu bêl-droed rhyngwladol:

Mae nhw’n cymryd eu lle ar y llwyfan gan sgwario eu hysgwyddau, ac ymestyn eu cyhyrau fel petai brwydr gorfforol ar fin cychwyn. Mae nhw’n pesychu i’r naill ochr, ac yn edrych yn ddifrifol. A dyma gychwyn ar gystadleuaeth chwyrn sy’n para o 11 y bore hyd at 9 y nos o farddoni byr-fyfyr. Does dim cerdd wedi ei pharatoi, dim papur na phensil ar gyfyl y lle. Dim telyn na phiano, nag odliadur, na pheint mewn llaw (na thri ar y llawr).

Caiff y beirdd eu herio fesul un, neu fesul parau yn dibynu ar y rownd, i gyfansoddi cerddi caeth ar y themau mwyaf rhyfedd ac annisgwyl erioed. Dyma enghraifft: mae’r cyflwynydd yn cyfarch dau o’r cystadleuwyr gwrywaidd canol oed:

“Dychmygwch chi eich bod yn ferch 16 sydd newydd ddarganfod ei bod yn feichiog, a dychmygwch chithau mai chi yw’r bachgen 16 oedd sydd wedi ei chael yn feichiog. Ac i ffwrdd a chi…”

‘Dw i’n chwerthin yn uchel yn dychmygu’r ddau  ŵr yn gorfod trafod y pwnc, ac mae cylch gyda radiws o tua 6 rhes o bobl yn troi i edrych arna i’n ddilornus. Rydw i, gyda gwahoddedigion eraill o wledydd dros y byd mewn bocs arbennig VIP yn y stadiwm yn cael ein sbwylio yn racs gyda offer cyfieithu i’r Saesneg, Sbaeneg neu’r Ffrangeg. Mae gennym ni ddigon o le i ymestyn ein coesau, digon o le i neud starjumps hydynoed, tra fod y Basgwyr a’r ffans bertsolaritza brwd fel sardins yn y stadiwm. Dwi’n teimlo’n euog, ac yn difaru chwerthin tra fod y ddeuddyn yn eu pedwar degau yn sefyll ar y llwyfan mewn llwyr dawelwch yn cyfansoddi yn eu pennau. Tawelwch yn llawn parch ac edmygedd, does neb hydnoed yn peswch tra mae’r beirdd yn paratoi. Mae’n bosib mai hyn, o bob rhyfeddod a welaf yn y stadiwm heddiw sy’n fy rhyfeddu fwyaf oll.

Mae’r tawelwch yn para digon o funudau i ferwi ŵy’n feddal, ac yn sydyn mae’r gŵr cyntaf yn camu at y meic. Mae’n syllu’n dreiddgar o’i flaen, ac yn clirio ei lwnc, yn pitsho nodyn perffaith yn ei ben, ac yn dechrau llafarganu. Alla i mond bod yn ddiolchgar i’r cyfieithydd druan oedd yn gorfod ceisio cyfieithu’r canu byrfyfyr Basgeg hwn ar-y-pryd i ni’r di-glem anheilwng yn ein bocs, ond ryw linell fan hyn fan draw’n unig allwn i deall. Ond hanfod bras y gerdd oedd hyn:

Dyn 1: “Goeli di fyth! Ond dwi’n disgwyl babi. Fuon ni’n flêr, ond hei lwc, ryden ni’n ifanc, ond mewn cariad. Ryden ni’n ifanc, ond mewn cariad.”
[bonllefau gwyllt o gymeradwyaeth o’r gynulleidfa]
Dyn 2: “Mewn cariad, yn wir fy nghariad. Ond babi? O diar mi. Wyt ti’n siwr mai fi yw’r tad?  Wyt ti’n siwr mai fi yw’r tad?”
[mwy o glapio a gweiddi, a phawb yn ymuno yn y linell olaf sy’n cael ei hail-adrodd bob tro]
Dyn 1: “Yndw siŵr y ffycar bach digywilydd. Sut allet ti ofyn rhywbeth mor ofnadwy? Roedden ni mewn cariad, a ti wrthododd wisgo condom. Ie, ti wrthododd wisgo condom.”
[Cynulleidfa wrth eu bodd fod Dyn 1, sy’n actio’r ferch, yn cyfleu dadl mor effeithiol, ond neb yn chwerthin]
Dyn 2: “Digon teg, fe dderbyniaf mai fi ydi’r tad. Swni wrth fy modd yn magu babi hefo ti rhywbryd, ond ‘de ni rhy ifanc a dwi ddim yn meddwl swni’n gallu delio â’r cyfrifoldeb. Allwn i ddim delio â’r cyfrifoldeb.”
Dyn 1: “Does dim amdani ond gwahanu felly. Rwyt ti wedi fy siomi. Rwyt ti wedi fy siomi.”

Mae’r gân yn dod i ben, a finau’n synnu o weld y beirdd wedi trafod y pwnc bron fel cystadleuaeth siarad cyhoeddus Ffermwyr Ifainc – am y gorau i draddodi’r safbwynt doethaf.

Daw’r cyflwynydd â’r pwnc i’r ddau fardd nesaf:

“Rydychi chi’ch dau yn gorfod esgus bod yn dadau, a gollodd feibion yn yr 1980au. Mae un ohonoch eisiau siarad am y peth, ac mae’n well gan y llall beidio. Bu farw’ch plant o’r firws HIV….”


Amser cinio, cawn lond ein bocs ein tywys i gefn y llwyfan lle mae gwledd yn ein disgwyl. Dyma’r cwrs cyntaf:

IMG_1756

Caiff ei ddilyn gan blateidiau o gigoedd oer bara a chaws, cawl llysiau, darn o gig eidion mewn tatws stwnsh a greifi, ac i orffen, pwdin reis a siot o rhywbeth tebyg i white spirit.

Yn ôl i’r stadiwm wedyn lle caiff pwnc dwys ar ôl pwnc dwys eu taflu tuag at y beirdd i ddelio a nhw mewn odlau a chân. Mae’r stadiwm yn boeth, y cyfieithydd yn stryglo – ac yn taflu ambell linell aneglur tuag atom gyda saib o ddau funud rhwng pob esboniad. Mae’r pryd 5 cwrs yn ein gwneud yn flinedig. Ac allwn ni ddim peidio a disgyn i byliau o gwsg anesmwyth bob yn hyn a hyn. Yn anffodus i fy ffrind Lowri sy’n cysgu wrth fy ochr, mae ffotograffydd yn y cyffiniau. Y bore wedyn, ym mhapur cenedlaethol Gwlad y Basg, El Correo, sydd a chylchrediad dyddiol o 100,000 mae’r llun hwn yn ymddangos yn y sbred am y bencampwriaeth:

Wps!

Wps! Lowri yn cysgu.


Daw’r wyth bardd lawr i ddau: a phencampwraig 2008 (ac unig ferch y gystadleuaeth), Maialen Lujanbio ac Amets Arzallus yn brwydro am y safle cyntaf. Mae llais Maialen wedi tra-arglwyddiaethu drwy gydol y gystadleuaeth, ond o feirniadu safon y gymeradwyaeth ymddengys fel fod Amets yntau’n gystadleuydd cryf iawn hefyd.

photo (5)

Yn y diwedd Amets aiff a hi. Mae beirniaid wedi bod yn marcio pob cerdd a thechneg yn fanwl drwy gydol y diwrnod, a gydag ychydig farciau yn unig o wahaniaeth caiff ei wobrwyo gyda het, neu beret traddodiadol Gwlad y Basg:

Caiff bob bardd y cyfle i ganu cerdd olaf i ffarwelio â’r dorf. Ac i ffwrdd a ni hefo’r don o filoedd o gerdd-garwyr yn meddwl tybed pam na allwn ni, gwlad y gân a gwlad beirdd, gynnal rhywbeth fel hyn yng Nghymru?

One thought on “Y Bardd Beret-iedig

  1. H&S yn dweud:

    Adroddiad gwerth chweil, piti na fuaswn yno, piti na fuaswn yno.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s

Archif